Deneme nasıl yazılır?

Deneme deyince akla ilk kim gelir? Elbette Montaigne. Çünkü bu türün temellerini atan kişi odur. 16. yüzyılda yaşayan Fransız yazar Michel de Montaigne, Essais adlı kitabıyla denemeyi edebiyata kazandırmıştır. “Essai” kelimesi zaten “deneme”, “bir şeyi yoklama” anlamına gelir. Yani deneme, kesin hükümler vermekten çok, bir konuyu düşünmek, sorgulamak ve içten bir dille anlatmaktır.

Peki deneme nedir? Kısaca söyleyelim. Deneme, yazarın bir konu hakkındaki kişisel düşüncelerini özgürce anlattığı yazı türüdür. Burada önemli olan bilgi vermek kadar, düşünceyi samimi bir üslupla paylaşmaktır. Okurla konuşur gibi yazılır. Sanki karşımızda biri varmış da ona bir şeyler anlatıyormuşuz gibi.

İşte denemenin güzel yanı da burada değil mi? Kesin kurallara bağlı kalmaz. Yazar isterse bir anısını anlatır, isterse bir kitap üzerine düşünür. Hatta bazen çok sıradan görünen bir konu bile güzel bir denemeye dönüşebilir.

Hangi konular üzerine deneme yazılır? Aslında deneme için konu sınırı yoktur. Neredeyse her şey denemeye konu olabilir. Yeter ki yazarın o konuya bakışı olsun. Çünkü denemeyi canlı yapan şey, yazarın sesidir.

Deneme şu konular üzerine yazılabilir:

insan ve yaşam yalnızlık mutluluk sevgi dostluk ölüm zaman çocukluk kitaplar sanat edebiyat şehirler doğa teknoloji günlük hayat hatıralar Mesela bir kitabı neden sevdiğinizi yazabilirsiniz. Bir sonbahar gününün sizde uyandırdığı duyguları anlatabilirsiniz. Ya da kalabalık şehirlerde yaşamanın insanı nasıl etkilediğini düşünebilirsiniz. Kulağa basit geliyor, değil mi? Ama deneme tam da bu basit görünen şeylerin içinde derinleşir.

Burada önemli bir nokta var. Deneme yazarken konu kadar bakış açısı da önemlidir. Aynı konuyu herkes yazabilir. Ama sizin onu nasıl gördüğünüz yazıyı özel yapar.

Deneme nasıl yazılır? Deneme yazmak için önce kendinize şu soruyu sormanız iyi olur: “Ben bu konu hakkında ne düşünüyorum?” Çünkü deneme, hazır bilgileri sıralamak değildir. Kendi sesinizi bulmaktır.

Sonra düşüncelerinizi serbestçe yazmaya başlayın. Başlangıçta mükemmel cümleler kurmaya çalışmayın. Önce fikirler gelsin. Sonra onları düzene koyarsınız. Kısa ve anlaşılır cümleler burada çok işe yarar. Çünkü deneme, okurla doğal bir bağ kurmalıdır.

Yazarken şu noktalara dikkat edebilirsiniz:

Konuyu içten bir dille anlatın. Gereksiz süslü cümlelerden kaçının. Kendi gözlemlerinize yer verin. Örneklerle düşüncenizi güçlendirin. Okura bir soru yöneltin. Kesin yargılar vermek yerine düşünmeye davet edin. Mesela “İnsan neden bazen kalabalık içinde yalnız hisseder?” diye sorabilirsiniz. Böyle bir soru, yazının havasını değiştirir. Okur da sizinle birlikte düşünmeye başlar. Güzel değil mi?

Denemede amaç, bir şeyi kanıtlamak değildir. Daha çok bir konuyu farklı açılardan görmek ve okuru da bu düşünce yolculuğuna davet etmektir. Bu yüzden deneme yazarı, anlatıcı kadar düşünür de olmalıdır.

Denemenin dili nasıl olmalı? Denemenin dili doğal olmalıdır. Konuşur gibi ama özensiz değil. Sıcak ama dağınık değil. Biraz sohbet havası taşımalıdır. Okur, yazıyı okurken kendini bir masa başı sohbetinde gibi hissedebilmelidir.

Bu nedenle denemede:

samimi bir ton kullanılır kısa ve etkili cümleler tercih edilir kişisel izlenimlere yer verilir okuru düşünmeye çağıran bir üslup kurulur Unutmayın, iyi bir deneme ders vermeye çalışmaz. Daha çok düşündürür. Bazen bir cümleyle, bazen küçük bir ayrıntıyla, bazen de hiç beklenmedik bir soruyla…

Sonuç Demek ki deneme, özgür bir düşünce yazısıdır. Montaigne ile başlayan bu tür, bugün de aynı canlılığını korur. Çünkü insan hep düşünür, hep sorgular, hep anlatmak ister. Siz de bir konu seçin. Sonra o konuyu kendi gözünüzle görün. İşte deneme tam olarak böyle başlar.